طالبان وابستگی تجاری به پاکستان را کاهش میدهند؛ چابهار و مسیرهای آسیای میانه جایگزین شدند
حکومت طالبان میگوید پس از تنشهای سیاسی با پاکستان و بستهشدن گذرگاههای مرزی، بخش بزرگی از تجارت خارجی افغانستان به مسیرهای ایران و آسیای میانه منتقل شده و استفاده از بندر چابهار بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
مقامهای حکومت طالبان اعلام کردهاند که وابستگی تجاری افغانستان به پاکستان را کاهش داده و بخش عمدۀ انتقال کالا را از مسیرهای ایران، بهویژه بندر چابهار، و همچنین کشورهای آسیای میانه انجام میدهند.
طالبان میگویند بستهشدن پیاپی گذرگاههای مرزی و فشارهای سیاسی اسلامآباد بر تجارت افغانستان، سبب شده است که این گروه مسیرهای ترانزیتی خود را تغییر دهد. بهگفته مقامها، چابهار اکنون به یکی از مسیرهای مطمئن انتقال کالا تبدیل شده و توقفهای گمرکی در آن نسبت به گذرگاههای پاکستان بسیار کمتر است.
عبدالسلام جواد آخندزاده، سخنگوی وزارت تجارت طالبان گفته است که طی شش ماه گذشته حجم تجارت افغانستان با ایران به ۱.۶ میلیارد دالر رسیده که بیشتر از ۱.۱ میلیارد دالر تجارت با پاکستان در همین دوره است. او افزوده است که خدمات بندر چابهار، شامل کاهش تأخیر، سرعت در تخلیه و بهبود روند ذخیرهسازی، اعتماد تاجران را افزایش داده است.
پیش از این، ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاستالوزرا، به تاجران سه ماه مهلت داده بود تا قراردادهایشان را در پاکستان تسویه کنند و مسیرهای جدید را انتخاب نمایند. او پاکستان را متهم کرد که «مسایل تجاری و انسانی را ابزار فشار سیاسی» قرار داده و دستور داد که ادارههای طالبان از ترخیص دواهای پاکستانی بهدلیل «بیکیفیتی» جلوگیری کنند.
مقامهای طالبان میگویند ایران با کاهش تعرفههای بندری، تخفیف در هزینههای ذخیرهسازی و نصب تجهیزات جدید مانند اسکنرهای مدرن، استفاده از چابهار را تسهیل کرده است.
واکنش مقامهای پاکستانی متفاوت بوده است. خوجه آصف، وزیر دفاع پاکستان گفته است که تصمیم طالبان «هیچ ضرر اقتصادی» به اسلامآباد وارد نمیکند و این گروه میتواند از هر بندری استفاده کند. اما وزیر تجارت پاکستان در گفتوگو با خبرگزاری رویترز گفته است که «امنیت قابل مصالحه نیست.»
در همین حال، هند تعاملش را با طالبان در بخش تجارت و ترانزیت افزایش داده و چابهار را مسیر راهبردی برای دسترسی به افغانستان و آسیای میانه میداند. امریکا نیز در ماه اکتوبر به دهلینو برای ادامه فعالیت در این بندر، معافیت ششماهۀ تحریمها داده است.
بهگفته مقامهای طالبان، انتقال محمولهها از مسیر ترکمنستان، ازبیکستان و تاجیکستان نیز رو به افزایش است و برخی توافقهای جدید ترانزیتی با این کشورها نهایی شده است. طالبان میگویند کاهش هزینهها در گذرگاههای «میلَک» و «زاهدان» نیز به رشد تجارت کمک کرده است.
تحلیل آگاه:
کاهش وابستگی تجاری افغانستان به پاکستان، بخشی از روند گستردهتر تغییرات ژئواقتصادی در منطقه است. طالبان با انتقال تجارت به چابهار و آسیای میانه، در واقع در تلاشاند از اهرم فشار پاکستان فاصله گرفته و شبکهای از مسیرهای جایگزین ایجاد کنند تا تجارت افغانستان به یک کشور وابسته نماند.
چابهار برای طالبان اهمیت ویژه دارد:
مسیر کوتاهتر و سریعتر نسبت به کراچی
امکان دسترسی به بازارهای هند
کاهش توقفهای گمرکی
حمایت ایران و هند از توسعه این بندر
همزمان، همکاری طالبان با هند و دریافت معافیت تحریمی از امریکا برای فعالیت در چابهار، نشاندهندۀ شکلگیری یک رویکرد تازه در سیاست خارجی طالبان است؛ رویکردی که رنگ و بوی عملگرایی اقتصادی دارد، حتی اگر از نظر سیاسی پیچیده باشد.
در مقابل، پاکستان تلاش میکند تهدید تجاری طالبان را کماهمیت جلوه دهد، اما کاهش ۵۰۰ میلیون دالری حجم تجارت میان دو کشور میتواند ضربهای به تجارت داخلی پاکستان نیز باشد—بهویژه در بخش ترانزیت و تعرفههای صادراتی.
اگر طالبان بتوانند مسیرهای ایران و آسیای میانه را پایدار نگه دارند، ممکن است ساختار تجارت افغانستان در میانمدت دچار تغییر اساسی شود؛ تغییری که وابستگی دیرین به پاکستان را کاهش داده و نقش کشورهایی مانند ایران، هند و آسیای میانه را تقویت خواهد کرد. اما چالش اصلی طالبان، حفظ امنیت مسیرها و مدیریت رقابتهای منطقهای است.
