پایگاه ۲۰۱ و سایه کرملین؛ افغانستان در میدان رقابت قدرتهای منطقهای
سفر ولادیمیر پوتین به تاجیکستان در نهم اکتبر، با محوریت مسائل امنیتی و وضعیت افغانستان، بیش از آنکه صرفاً یک دیدار دیپلماتیک باشد، بازتابدهنده عمق نگرانیهای مسکو از تحولات در همسایگی جنوبی خود است. پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان، بزرگترین تاسیسات نظامی این کشور خارج از خاک خود، از دو منظر امنیتی و سیاسی اهمیت حیاتی دارد: این پایگاه نه تنها ثبات تاجیکستان را تضمین میکند، بلکه بهعنوان اهرمی کلیدی در تعیین سرنوشت طالبان و سیاستهای منطقهای ایفای نقش میکند.
تمرکز روسیه بر افغانستان و تقویت زیرساختهای پایگاه ۲۰۱، نشاندهنده ترس مسکو از گسترش بیثباتی و فعالیت گروههای مسلح بینالمللی است. دبیر شورای امنیت روسیه، سرگئی شایگو، پیشتر اعلام کرده بود که بیش از ۲۳ هزار جنگجوی تروریستی بینالمللی در افغانستان فعال هستند؛ آماری که هر تحلیلگری را به این نتیجه میرساند که طالبان عملاً توان کنترل امنیت داخلی و مهار گروههای مسلح را ندارند. افزایش رزمایشها و تجهیز پایگاه ۲۰۱ با تسلیحات مدرن، گواهی است بر عزم مسکو برای مقابله با تهدیدهای بالقوه و همزمان اعمال نفوذ راهبردی بر تحولات افغانستان.
پیامدهای این حضور برای طالبان دوگانه است: از یک سو فشار داخلی برای حفظ مشروعیت و کنترل کشور؛ از سوی دیگر ضرورت ایجاد نقطه توازن در برابر قدرتهای دیگر منطقهای و جهانی از جمله چین، ایران و ایالات متحده. طالبان در چنین شرایطی، نه حاکم مطلق افغانستان که بازیچهای در رقابت ژئوپلیتیک منطقه شدهاند؛ گروهی که هر تصمیم استراتژیک خود را در سایه منافع و فشارهای بازیگران خارجی میگیرد.
این وضعیت، طالبان را در یک دو راهی آشکار قرار داده است: آیا باید برای کاهش فشارهای نظامی و دیپلماتیک با آمریکا تعامل محدود داشته باشند، یا با تکیه بر حمایت روسیه، چین و ایران مقاومت کنند؟ هر انتخابی پیامدهای سیاسی و امنیتی عمیق خواهد داشت. همکاری محدود با آمریکا ممکن است به کاهش تهدید مستقیم نظامی منجر شود، اما مشروعیت گروه را در میان جناحهای داخلی و قدرتهای منطقهای تضعیف میکند؛ مقاومت بر پایه حمایت روسیه و متحدان، استقلال طالبان را به نمایش میگذارد اما خطر برخورد نظامی و فشارهای دیپلماتیک را افزایش میدهد.
پایگاه ۲۰۱، در حقیقت، نمادی از محدودیت و شکنندگی حاکمیت طالبان است. حضور کرملین و تجهیز پایگاه در تاجیکستان نشان میدهد که طالبان نه تنها توان تصمیمگیری مستقل در سیاست خارجی را ندارند، بلکه امنیت ملی و کنترل داخلیشان نیز تحت تأثیر رقابت قدرتهای منطقهای قرار گرفته است. افغانستان امروز به صحنهای از جدال ژئوپلیتیک تبدیل شده که پیامدهای آن برای ثبات، امنیت و توسعه کشور غیرقابل انکار است.
این وضعیت پیامدهای ملموسی برای منطقه نیز دارد. تمرکز روسیه در تاجیکستان و فعالیتهای نظامی مرتبط با افغانستان، احتمال درگیریهای مستقیم یا گسترش رقابتهای تسلیحاتی را افزایش داده است. برای طالبان، هر حرکت عملیاتی یا تصمیم سیاسی در چنین شرایطی آزمونی است برای بقا و مشروعیت؛ گروهی که ادعای حاکمیت دارد، در واقع مجبور است میان فشارهای خارجی، نیاز به مشروعیت داخلی و تهدیدهای امنیتی تصمیم بگیرد.
در نهایت، پایگاه ۲۰۱ روسیه و سایه کرملین، تصویری روشن از واقعیت شکننده حاکمیت طالبان ارائه میدهد: گروهی که نه امنیت داخلی را به طور کامل تأمین میکند، نه سیاست خارجی مستقل دارد، و عملاً در میدان رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی بازی میشود. افغانستان امروز نه تنها تحت سلطه طالبان، بلکه در سایه رقابتهای ژئوپلیتیک خارجی، در نقطهای حساس و پر از ریسک برای ثبات و امنیت قرار دارد.
