از انفجار بودا تا کشف آثار باستانی؛ طالبان و بازنویسی حافظه تاریخی افغانستان
در حالی که طالبان در گذشته با تخریب پیکرههای بودای بامیان نماد دشمنی با میراث فرهنگی بودند، اکنون سخنگوی وزارت اطلاعات و فرهنگ این گروه از کشف دهها محل باستانی در کشور خبر میدهد و آنها را «گنجینههای معنوی افغانستان» مینامد؛ تغییری در گفتار که پرسشهای جدی درباره نیت واقعی طالبان ایجاد کرده است.
خبرگزاری آگاه:
خبیب غفران، سخنگوی وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان اعلام کرده است که از آغاز سال ۱۴۰۴ تاکنون حدود ۵۷ محل باستانی در افغانستان کشف شده است.
او گفته است که بیشترین این محلات تاریخی در ولایتهای لوگر و ننگرهار موقعیت دارند و روند کشف، ثبت و بازسازی آنها بر اساس دستورالعمل مشخص این وزارت انجام میشود.
به گفته غفران، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان پیشتر اعلام کرده بود که در صورت ثبت و بررسی کامل، شمار محلات باستانی افغانستان میتواند به ۱۵ تا ۲۰ هزار محل برسد.
این در حالی است که طالبان در سال ۱۳۸۰ با تخریب پیکرههای بودای بامیان یکی از بزرگترین جنایتهای فرهنگی قرن را رقم زدند؛ اقدامی که با محکومیت گسترده جهانی روبهرو شد.
اکنون طالبان بناهای تاریخی و محلات باستانی را «گنجینههای معنوی افغانستان» مینامند و تأکید دارند که از آنها حفاظت خواهند کرد.
تحلیل آگاه:
طالبان امروز از «حفاظت از میراث فرهنگی» سخن میگویند، اما تاریخ هنوز صدای انفجار بوداهای بامیان را فراموش نکرده است. همان گروهی که روزی تیشه به ریشه حافظه تمدنی افغانستان زد، حالا خود را نگهبان تاریخ معرفی میکند. این تغییر لحن، بیش از آنکه نشانه تحول فکری باشد، بوی نیاز سیاسی میدهد.
کشف محلات باستانی در لوگر و ننگرهار یک خبر علمی و فرهنگی است؛ اما وقتی از زبان طالبان بیان میشود، ناگزیر وارد میدان سیاست میشود. طالبان امروز بهشدت به مشروعیت بینالمللی نیاز دارند. میراث فرهنگی، ابزار نرم قدرت است؛ زبانی که میشود با آن با یونسکو، با دیپلماتها و با افکار عمومی جهان حرف زد.
اما پرسش اصلی اینجاست: طالبان از تاریخ حفاظت میکنند یا از نسخهای از تاریخ که به کارشان میآید؟ تجربه نشان داده که این گروه با هر چیزی که با قرائت ایدئولوژیکشان ناسازگار باشد، مشکل دارد؛ چه زن باشد، چه موسیقی، چه مجسمه، چه آزادی فکر.
وقتی طالبان امروز از «گنجینه معنوی» سخن میگویند، باید پرسید: آیا این گنجینه شامل تنوع فرهنگی، بودایی، هندو، زرتشتی و اسلامی افغانستان هم میشود؟ یا فقط آن بخشی از تاریخ که با روایت رسمیشان همخوان است؟
میراث فرهنگی فقط دیوار و سنگ نیست؛ حافظه یک ملت است. ملتی که طالبان در حال حذف بخش بزرگی از هویت انسانی آناند: زنان، هنر، آموزش و آزادی.
اگر طالبان واقعاً میخواهند از تاریخ حفاظت کنند، باید اول از انسانها آغاز کنند. چرا که بدون مردم آزاد، هیچ بنای تاریخی زنده نمیماند.
پیام این خبر روشن است: طالبان میخواهند گذشته را مدیریت کنند، چون حال و آیندهشان در بحران مشروعیت فرو رفته است. اما تاریخ با رنگ و شعار عوض نمیشود. حافظه جمعی افغانستان هنوز انفجار بامیان را به یاد دارد… و آن صدا هنوز خاموش نشده است.
