وزارت تحصیلات عالی طالبان و بحران کنترل ایدئولوژیک بر دانشگاهها
وزارت تحصیلات عالی طالبان اخیراً با صدور دستوری اعلام کرد که استادانی که معیارهای این گروه برای پوشش و ریش را رعایت نکنند، از ترفیع علمی محروم خواهند شد. طبق سندی که در اختیار رسانهها قرار گرفته، پروندههای ترفیع استادان تا حصول اطمینان از «سیرت و صورت مطابق شریعت» به تعویق خواهد افتاد و روسای دانشگاهها موظف شدهاند بدون تأیید رعایت این معیارها، پروندهها را به وزارت نفرستند.
این دستور، بخشی از سیاستهای سختگیرانه طالبان برای سال تحصیلی جدید ۱۴۰۴ است. استادان و دانشجویان موظف شدهاند پیراهنتنبان سنتی بپوشند، کلاه یا دستار بر سر داشته باشند و ریش خود را کوتاه نکنند. عدم رعایت این مقررات منجر به محرومیت از ورود به کلاسها و توقف ترفیع علمی خواهد شد.
از منظر علمی و آموزشی، پیامدهای این سیاستها بسیار جدی است. کیفیت تدریس و انگیزه استادان کاهش مییابد؛ استادانی که تجربه و تخصص بالایی دارند، در مواجهه با محدودیتهای سختگیرانه یا کشور را ترک میکنند و این مهاجرت علمی خلأ بزرگی در دانشگاهها ایجاد میکند. دانشجویان نیز با کاهش کیفیت آموزش و فقدان استادان توانمند مواجه میشوند و قابلیت رقابت دانشگاههای افغانستان در سطح منطقه و جهان به شدت محدود میشود.
پیامدهای اجتماعی و انسانی نیز واضح است. تمرکز طالبان بر ظاهر و رفتار استادان و دانشجویان، به جای توانمندی علمی، نشان میدهد که این گروه، آموزش را ابزاری برای کنترل فرهنگی و اجتماعی میبیند نه توسعه علمی. استادان مجبورند بین رعایت ظاهر و ادامه فعالیت حرفهای خود انتخاب کنند؛ این فشار انگیزه تحصیلی را کاهش داده و محیط دانشگاه را به مکانی برای خودسانسوری و محدودیتهای فکری تبدیل میکند.
تصمیم تعلیق ترفیع علمی، نمونهای بارز از تمرکز طالبان بر کنترل به جای توسعه است. دانشگاهها باید محل تحقیق، آموزش آزاد و پرورش استعدادها باشند، اما اکنون به محیطی محدود و محافظهکار تبدیل شدهاند. نتیجه کاهش نوآوری، کاهش مشارکت علمی و محدود شدن فرصتهای بینالمللی برای دانشگاههاست.
پیامد بلندمدت چنین محدودیتهایی فراتر از دانشگاههاست. آموزش عالی ستون توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور است. محدود کردن استادان و دانشجویان به معیارهای ظاهری، نه تنها کیفیت علمی را کاهش میدهد بلکه توانایی جامعه برای تولید دانش و تربیت نیروی متخصص را تضعیف میکند. این سیاست میتواند به کاهش سرمایه انسانی، رکود علمی و عقبماندگی اقتصادی منجر شود.
علاوه بر این، کنترل شدید طالبان بر دانشگاهها نشانهای از تلاش گسترده این گروه برای تثبیت قدرت اجتماعی و مذهبی خود است. از سال ۱۴۰۰ به بعد، دانشگاهها شاهد تغییرات گستردهای بودهاند: دانشجویان دختر از تحصیل محروم شدهاند، نصابها تغییر یافته و صدها استاد کشور را ترک کردهاند. اکنون با تعلیق ترفیع علمی، طالبان پیام روشن میدهد: «کنترل رفتار و ظاهر اولویت دارد، نه توانایی علمی».
این اقدامات هشداری جدی برای جامعه بینالمللی و نهادهای آموزشی افغانستان است. بدون ایجاد فضای علمی آزاد و احترام به شایستگیها، دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی کشور، منابع حیاتی توسعه و پیشرفت، با خطر انحطاط روبهرو خواهند شد. آینده تحصیلات عالی افغانستان در گرو فرصت دادن به نخبگان، استادان و دانشجویان برای فعالیت علمی مستقل است، نه تصمیمات ایدئولوژیک طالبان.
در پایان، محدودیتهای اخیر طالبان در دانشگاهها، نه تنها تهدیدی برای کیفیت آموزش و پژوهش است، بلکه بیانگر سیاست کلی گروه: تمرکز بر کنترل و انحصار به جای توسعه و رشد علمی. اگر جامعه افغانستان و جهان از همین حالا نسبت به پیامدهای این سیاست هشدار ندهند، سالها کشور با عقبماندگی و بحران علمی مواجه خواهد بود.
