موشک‌های بالستیک ایران واقعاً تا چه فاصله‌ای می‌توانند برسند؟

به قلم ایان بوید

منبع: آسیا تایمز

۲۵ مارچ ۲۰۲۶ مطابق ۵ حمل ۱۴۰۵

—————————-

حملهٔ دوربرد ایران به جزیرهٔ دیگو گارسیا، به‌گونه‌ای قابل توجه فراتر از برد اعلام‌شدهٔ موشک‌های این کشور بوده و توجه تازه‌ای را به اروپا و آسیای جنوبی جلب کرده است.

بر بنیاد گفته‌های مقام‌های ایالات متحده، بریتانیا و اسرائیل، ایران در تاریخ ۲۰ مارچ ۲۰۲۶ دو موشک بالستیک را به‌سوی جزیرهٔ دیه‌گو گارسیا در اقیانوس هند شلیک کرده است؛ جزیره‌ای که میزبان یک پایگاه نظامی مشترک و مهم امریکا و بریتانیا می‌باشد. گفته می‌شود یکی از موشک‌ها در جریان پرواز از هم متلاشی شده و دیگری احتمالاً توسط سیستم‌های دفاع موشکی امریکا منهدم گردیده است. ایران مسئولیت این حملات را رد کرده است.

فاصلهٔ دیه‌گو گارسیا از ایران حدود ۲۵۰۰ مایل (۴۰۰۰ کیلومتر) است که تقریباً دو برابر بیشترین بردی است که ایران برای موشک‌های بالستیک خود اعلام کرده است. در شعاع ۲۵۰۰ مایلی از ایران، بخش‌هایی از اروپای غربی، آسیا و افریقا قرار می‌گیرند که این امر نگرانی‌هایی را در مورد آسیب‌پذیری این مناطق برانگیخته است.

با این حال، هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد ایران نوع جدیدی از موشک را توسعه داده یا به‌گونه‌ای دیگر توانایی هدف قرار دادن این فواصل طولانی را به‌دست آورده باشد. احتمالاً ایران نوع موجودی از موشک را تغییر داده است، اما افزایش برد موشک با چالش‌های تخنیکی قابل ملاحظه‌ای همراه است.

-مبانی موشک‌های بالستیک

موشک بالستیک با استفاده از راکت پرتاب می‌شود و پس از جدا شدن از آن، بیشتر مسیر خود را تحت تأثیر نیروی جاذبه تا رسیدن به هدف طی می‌کند. نام «بالستیک» به مسیر قوسی‌شکل این نوع پرتابه‌ها اشاره دارد که عمدتاً توسط جاذبه تعیین می‌شود. برد این موشک‌ها به اندازهٔ راکت بستگی دارد.

موشک‌های کوتاه‌برد معمولاً می‌توانند بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ مایل (۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلومتر) پرواز کنند و اغلب از موترهای متحرک پرتاب می‌شوند. این موشک‌ها برای هدف قرار دادن زیربناهای دفاعی مانند رادارها به‌کار می‌روند.

موشک‌های میان‌برد دارای بردی در حدود ۶۰۰ تا ۱۸۰۰ مایل (۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر) هستند و برای حمله به اهداف مهم‌تری مانند مراکز فرماندهی و کنترول استفاده می‌شوند. موشک‌های برد متوسطِ بلند (میانی) می‌توانند بین ۱۸۰۰ تا ۳۴۰۰ مایل (۳۰۰۰ تا ۵۵۰۰ کیلومتر) را طی کنند و مناطق جغرافیایی گسترده‌تری را در معرض خطر قرار دهند.

موشک‌های قاره‌پیما (ICBM) بردی در حدود ۳۱۰۰ تا ۶۲۰۰ مایل (۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومتر) دارند و قادرند اهداف را در فواصل بسیار دور هدف قرار دهند. این سلاح‌ها معمولاً چندمرحله‌ای بوده، از جو زمین خارج شده و وارد فضا می‌شوند، سپس دوباره به‌سوی زمین بازمی‌گردند.

در اوج جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده هزاران موشک قاره‌پیما با کلاهک‌های هسته‌ای در اختیار داشتند که هر یک قادر به نابودی یک شهر کامل بود. این سلاح‌ها اساس دکترین «نابودی متقابل تضمین‌شده» را تشکیل می‌دادند.

-برنامهٔ موشکی ایران

ایران دارای یک برنامهٔ گستردهٔ موشک‌های بالستیک است و سال‌هاست که روی توسعهٔ موشک‌های کوتاه‌برد کار می‌کند. از جمله این سیستم‌ها می‌توان به فاتح، شهاب-۲ و ذوالفقار اشاره کرد.

برد این موشک‌ها—که تا حدود ۵۰۰ مایل (۸۰۰ کیلومتر) می‌رسد—برای هدف قرار دادن مستقیم اسرائیل کافی نیست، زیرا نزدیک‌ترین فاصله میان دو کشور حدود ۵۵۰ مایل (۹۰۰ کیلومتر) است. با این حال، گروه‌های هم‌پیمان ایران این سلاح‌ها را در کشورهای همسایه مانند لبنان و سوریه مستقر کرده و از آنجا علیه اسرائیل استفاده کرده‌اند.

ایران همچنین موشک‌های با برد بلندتر مانند شهاب-۳، سجیل و خرمشهر را توسعه داده است که برد آن‌ها تا حدود ۱۲۵۰ مایل (۲۰۰۰ کیلومتر) می‌رسد و می‌توانند اسرائیل را مستقیماً از داخل ایران هدف قرار دهند.

افزایش برد موشک‌ها مستلزم استفاده از راکت‌های بزرگ‌تر است که خود با چالش‌های پیچیدهٔ تخنیکی همراه می‌باشد؛ از جمله لرزش‌های شدید، نیاز به زیرساخت‌های پیشرفتهٔ تولید و آزمایش، و محدودیت در میزان بار قابل حمل.

-محدودیت‌های برد و دقت

هرچه برد موشک افزایش یابد، کنترول و دقت آن دشوارتر می‌شود. سیستم‌های ناوبری مبتنی بر ژیروسکوپ دارای خطاهای کوچکی هستند که با گذشت زمان افزایش می‌یابد، و موشک‌های هدایت‌شده با GPS نیز می‌توانند مورد اختلال قرار گیرند.

یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای افزایش برد، کاهش وزن کلاهک است. گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران در موشک خرمشهر با کاهش وزن کلاهک توانسته برد آن را تا حدود ۱۸۰۰ مایل (۳۰۰۰ کیلومتر) افزایش دهد. برخی تحلیلگران معتقدند موشک‌هایی که به‌سوی دیه‌گو گارسیا شلیک شدند، احتمالاً نسخه‌های تغییر‌یافتهٔ همین نوع بوده‌اند.

با این حال، از کار افتادن یکی از موشک‌ها در جریان پرواز و رهگیری موشک دیگر توسط سیستم‌های دفاعی امریکا نشان می‌دهد که این سیستم‌ها ممکن است در بردهای طولانی از قابلیت اطمینان کامل برخوردار نباشند.

-تهدید واقعی یا پیام سیاسی؟

در نهایت، هرچند این حملهٔ دوربرد ایران جهان را غافلگیر کرد، اما به نظر می‌رسد هدف آن بیشتر ایجاد تأثیرات روانی و سیاسی بوده تا یک تهدید نظامی واقعی.

موشک‌های برد متوسطِ بلند به‌دلیل هزینهٔ بسیار بالا و نیاز به راکت‌های بزرگ، از جمله گران‌ترین سلاح‌ها به‌شمار می‌روند و احتمالاً ایران تعداد محدودی از آن‌ها را در اختیار دارد. در صورت شلیک در تعداد کم، این موشک‌ها به‌راحتی در برابر سیستم‌های پیشرفتهٔ دفاع هوایی امریکا و متحدانش آسیب‌پذیر هستند.

با این وجود، این حمله بدون شک توجه جهانی را جلب کرده و ممکن است فشارها برای یافتن راه‌حل‌های دیپلماتیک جهت پایان سریع درگیری با ایران را افزایش دهد.