انتصاب جنجالی؛ از گوانتانامو تا کابینه طالبان-ملا فاضل مظلوم چرا از قلب وزارت دفاع به ترانسپورت منتقل شد؟
در تازهترین جابهجایی در ساختار قدرت طالبان، محمدفاضل مظلوم روز شنبه بهعنوان وزیر ترانسپورت و هوانوردی تعیین شد؛ فردی که نامش بیش از آنکه با مدیریت ملکی گره خورده باشد، با جنگ، زندان گوانتانامو و اتهامهای سنگین حقوقبشری شناخته میشود. همزمان، ذبیحالله مجاهد اعلام کرد که حمیدالله آخندزاده از وزارت ترانسپورت بهعنوان معاون اول وزارت دفاع منتقل میشود. این جابهجایی در ظاهر یک تغییر اداری است، اما در باطن، نشانههایی از شکاف درونی و بازآرایی قدرت در سطح رهبری طالبان را آشکار میکند.
محمدفاضل مظلوم در دوره نخست حکومت طالبان تحت رهبری ملا محمد عمر از فرماندهان برجسته نظامی بود. نام او بهویژه در جنگهای شمال و رویدادهای خونین مزار شریف مطرح شد؛ جایی که گزارشهای متعدد او را به نقش داشتن در کشتار غیرنظامیان هزاره و شیعه متهم کردهاند. این گذشته، سایهای سنگین بر هر جایگاه رسمی او در ساختار کنونی طالبان میاندازد.
پس از سقوط رژیم طالبان در نوامبر ۲۰۰۱، مظلوم توسط نیروهای وابسته به عبدالرشید دوستم بازداشت شد و سپس به بازداشتگاه گوانتانامو منتقل گردید. او تا سال ۲۰۱۴ در این زندان نگهداری شد و در چارچوب مبادله زندانیان میان امریکا و طالبان آزاد و به قطر منتقل شد. بازگشت چنین چهرهای از گوانتانامو به رأس ساختار حکومتی طالبان، خود حامل پیامهای سیاسی و نمادین است: طالبان نهتنها گذشته جنگی رهبران خود را نادیده نمیگیرند، بلکه آن را بخشی از مشروعیت درونی خویش میدانند.
اما پرسش اصلی این است: چرا مظلوم از وزارت دفاع کنار گذاشته شد و به وزارت ترانسپورت و هوانوردی منتقل گردید؟ این وزارتخانه، گرچه در ظاهر ماهیت تخنیکی و خدماتی دارد، اما در شرایط افغانستانِ تحت تحریم و انزوای بینالمللی، نقش حساسی در مدیریت میدانهای هوایی، خطوط پروازی و تعاملات خارجی ایفا میکند. کنترول حریم هوایی و قراردادهای مرتبط با مدیریت میدانهای هوایی، ابعاد اقتصادی و امنیتی قابل توجهی دارد.
گزارشهایی از تیرهشدن روابط مظلوم با محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان، در ماههای اخیر منتشر شده است. همچنین یک منبع مطلع از تشدید اختلافات او با فصیحالدین، رئیس ستاد ارتش طالبان، خبر داده و مدعی شده که تنشها حتی به تحقیر لفظی در جلسات رسمی کشیده شده است. هرچند طالبان تاکنون این اختلافات را تأیید نکردهاند، اما انتقال مظلوم از یکی از مهمترین وزارتخانههای امنیتی به یک نهاد خدماتی، میتواند نشانهای از کاهش نفوذ یا مدیریت بحران درونی باشد.
طالبان از زمان بازگشت به قدرت کوشیدهاند تصویری از انسجام و یکپارچگی ارائه دهند. با این حال، شکافهای قومی، نسلی و جناحی در میان آنان واقعیتی انکارناپذیر است. بخشی از بدنه رهبری طالبان متشکل از چهرههای جنگی دهه ۹۰ میلادی است و بخش دیگر، نسل تازهای است که در دوحه و تعاملات سیاسی پس از ۲۰۱۸ نقشآفرین شد. جابهجایی مظلوم میتواند در چارچوب همین رقابتهای پنهان تحلیل شود.
از زاویهای دیگر، سپردن وزارت ترانسپورت و هوانوردی به یک چهره نظامی فاقد تحصیلات تخصصی، پرسشهایی درباره اولویتهای مدیریتی طالبان ایجاد میکند. این وزارتخانه نیازمند دانش فنی، تعامل با نهادهای بینالمللی هوانوردی و رعایت استانداردهای جهانی است. افغانستان در سالهای اخیر با محدودیتهای گسترده در پروازهای بینالمللی، کمبود زیرساخت و نگرانیهای ایمنی روبهرو بوده است. آیا یک فرمانده پیشین جنگی میتواند این چالشها را مدیریت کند یا این وزارتخانه نیز بیش از پیش در چارچوب ملاحظات امنیتی تعریف خواهد شد؟
