سیستم ‌های دفاع هوایی اس-۴۰۰ روسیه با استفاده از روش جدید هدف‌گیری دوربرد، به سرنگونی‌های بی‌سابقه‌ای دست یافتند

منبع: Military Watch Magazine

شنبه ۸ اگست ۲۰۲۶ مطابق ۱۷ اسد ۱۴۰۵

——————————-

مقام‌های ارشد نظامی روسیه جزئیات تازه‌ای را دربارهٔ یکی از موفق‌ترین دوره‌های عملیات دفاع هوایی نیروهای هوافضای روسیه در جریان جنگ اوکراین افشا کرده‌اند. بر بنیاد این اطلاعات، سیستم ‌های موشکی دوربرد زمین‌به‌هوای اس-۴۰۰ (S-400) در جریان تنها یک هفته در سال ۲۰۲۳، با استفاده از یک تاکتیک درگیری «فراتر از افق» که پیش از این افشا نشده بود، ۲۴ فروند جنگنده اوکراینی را سرنگون کردند.

این اطلاعات در تازه‌ترین شمارهٔ مجلهٔ وزارت دفاع روسیه، Voyennaya Mysl («اندیشهٔ نظامی»)، در مقاله‌ای منتشر شده است که یکی از نویسندگان آن تورن‌جنرال الکساندر روماننکوف، فرمانده نیروهای موشکی دفاع هوایی نیروهای هوافضای روسیه، است.

بر اساس این گزارش، در یک مورد، ده جنگندهٔ میگ-۲۹ اوکراین تنها در یک روز سرنگون شدند. این رویداد پس از آن اتفاق افتاد که اوکراین، در پی دریافت شمار قابل توجهی از جنگنده‌های جدید میگ-۲۹ به‌عنوان کمک از کشورهای عضو ناتو، عملیات جنگنده‌های خود را به‌شدت افزایش داده بود.

نیروهای روسیه، به‌جای استقرار واحدهای دفاع هوایی دوربرد در مواضع دفاعی متعارف، بنا بر گزارش‌ها پرتابگرهای اس-۴۰۰ را در مواضع مخفی و پیشروی «کمین» مستقر کردند؛ مواضعی که به آن‌ها امکان می‌داد جنگنده های اوکراینی را تقریباً بلافاصله پس از برخاستن از زمین هدف قرار دهند.

پرتابگرها با بهره‌گیری از اطلاعات هدف‌یابی دوربرد که از حسگرهای خارجی دریافت می‌شد، قادر بودند به سوی جنگنده هایی شلیک کنند که فراتر از افق راداری قرار داشتند؛ قابلیتی که محدودهٔ مؤثر درگیری این سیستم را به‌شکل چشمگیری گسترش داد.

سیستم ‌های دفاع هوایی مستقر در زمین معمولاً به‌دلیل محدودیت برد درگیری رادارهای زمینی با محدودیت روبه‌رو هستند. اما بنا بر گزارش‌ها، پیشگامی روسیه در توسعهٔ قابلیت‌های جدید درگیری فراتر از افق، به‌ویژه برای اس-۴۰۰، عامل کلیدی در واردکردن تلفات سنگین به نیروی هوایی دشمن بوده است.

در این روش، از اطلاعات هدف‌یابی حسگرهای دیگری، از جمله حسگرهای نصب‌شده بر طیاره های آ-۵۰یو (A-50U) هشدار زودهنگام و کنترول هوابرد (AEW&C)، استفاده می‌شد.

سناریوهای تشریح‌شده همچنان قابل قبول به نظر می‌رسند، زیرا ممکن است جنگنده‌ها پیش از آن فاصلهٔ زیادی را از سیستم ‌های دفاع هوایی حفظ می‌کردند، اما هنگامی که این سیستم‌ها به‌گونهٔ غیرمنتظره قابلیت هدف‌گیری در بردهای بسیار طولانی‌تر را نشان دادند، متحمل تلفات سنگینی شدند.

در کنار ده فروند میگ-۲۹، نوع ۱۴ جنگندهٔ دیگری که گفته شده سرنگون شدند، مشخص نشده است.

این ارقام با اظهارات سرگئی شویگو، وزیر دفاع وقت روسیه، در اکتوبر ۲۰۲۳ مطابقت نزدیکی دارد. او در آن زمان اعلام کرده بود که روش‌های تازه‌ای که برای به‌کارگیری سیستم ‌های دفاع هوایی روسیه معرفی شده‌اند، به نابودی ۲۴ حنگندهٔ اوکراینی ظرف پنج روز منجر شده است.

با آن‌که میگ-۲۹ یکی از مانورپذیرترین انواع جنگنده در جهان به شمار می‌رود، مدل‌هایی که در خدمت اوکراین قرار دارند، دهه‌ها از نظر فناوری منسوخ شده‌اند. فقدان قابلیت پنهان‌کاری و سیستم ‌های مدرن جنگ الکترونیک باعث می‌شود این هواپیماها، در صورتی که در محدودهٔ هدف‌گیری قرار گیرند، به‌شدت آسیب‌پذیر باشند.

در سراسر کارزار هوایی، حفظ فاصله از سامانه‌های دفاع هوایی روسیه یکی از ملاحظات اساسی برای جنگنده‌های اوکراینی بوده است.

با آن‌که نویسندگان مقاله اذعان کرده‌اند که نیروهای اوکراینی اکنون این تاکتیک را به‌طور همه‌جانبه تحلیل کرده‌اند و بعید است در آینده بتوان با استفاده از آن به نتایجی به همان اندازه چشمگیر دست یافت، آنان استدلال کرده‌اند که این مفهوم همچنان از ارزش عملیاتی برخوردار است.

مقاله نتیجه می‌گیرد که هرجا امکان داشته باشد، پرتابگرهای موشکی دوربرد باید همچنان در مواضعی مستقر شوند که به جنگنده های دشمن اجازه دهد بلافاصله پس از ترک میدان‌های هوایی خود وارد ساحهٔ درگیری این سیستم‌ها شوند. به این ترتیب، زمانی که در اختیار جنگنده های دشمن برای انجام مانورهای گریز یا اجرای مأموریت قرار دارد، به حداقل می‌رسد.

سیستمی اس-۴۰۰ مشخصاً با هدف انجام درگیری‌های دفاع هوایی فراتر از افق طراحی شده است. موشک ۴۰N6 که ادغام آن با این سیستم در اواخر دههٔ ۲۰۱۰ آغاز شد، دارای برد ۴۰۰ کیلومتر است و به‌گونه‌ای طراحی شده که نخست به ارتفاعات بالا صعود کند و سپس با استفاده از اطلاعات هدف‌یابی دریافت‌شده از حسگرهای خارج از خود سیستم، از بالا به سوی هدف فرود آید.

این قابلیت به‌گونهٔ گسترده در صحنهٔ جنگ اوکراین آزمایش شده است.

انتشار این جزئیات تازه در مجلهٔ Military Thought («اندیشهٔ نظامی») از جهت دیگری نیز قابل توجه است، زیرا این نشریه به‌طور گسترده یکی از مهم‌ترین محافل ارتش روسیه برای تحلیل درس‌های عملیاتی حاصل از درگیری‌های جاری دانسته می‌شود.

مقاله‌هایی که افسران ارشد در این نشریه منتشر می‌کنند، اغلب پیش از آن‌که تحولات دکترین نظامی در کتاب‌های رسمی راهنمای میدانی یا مقررات سراسری نیروهای مسلح ظاهر شوند، دیدی نسبت به این تحولات ارائه می‌کنند.

بنابراین، بحث روماننکوف نشان می‌دهد که تاکتیک‌های کمین فراتر از افق اکنون به یکی از اجزای تثبیت‌شدهٔ دکترین دفاع هوایی روسیه تبدیل شده‌اند؛ هرچند بعید است شرایط خاصی که زمینهٔ موفقیت اولیهٔ این تاکتیک‌ها را فراهم کرد، بار دیگر عیناً تکرار شود.

اس-۴۰۰ نخستین‌بار در فبروری ۲۰۲۲، هم‌زمان با آغاز عملیات روسیه علیه اوکراین، در نبرد مورد استفاده قرار گرفت. با این حال، این سامانه در کارزار هوایی هند علیه پاکستان در ماه می ۲۰۲۵ نیز نقش محوری ایفا کرد و سرنگونی پنج جنگنده در جریان آن درگیری کوتاه‌مدت به آن نسبت داده شد.

یان نوویکوف، مدیرعامل گروه آلماز-آنتی که مسئول توسعهٔ این سیستم است، در دسمبر ۲۰۲۵ بر آنچه «ظرفیت عظیم نوسازی سیستمی موشکی دفاع هوایی اس-۴۰۰» خواند، تأکید کرد؛ ظرفیتی که به گفتهٔ او:

«به ما اجازه می‌دهد تهدیدهای نوظهور در جریان عملیات ویژهٔ نظامی را به‌سرعت خنثی کنیم. به لطف این ظرفیت، تریومف قابلیت‌ها و ویژگی‌های تازه‌ای به دست آورده است که در مجموع برای سیستم ‌های دفاع هوایی معمول و متعارف نیست.»