ساختار رهبری ایران توضیح شد: اکنون قدرت در دست کیست؟
مجتبی خامنهای رهبر اعلی است، اما کنترل واقعی کشور در رقابت میان تندروان سرسخت، از جمله شخصیتی که به «تام کروز ایرانی» مشهور است، قرار دارد.
نوشته: ریچل هگان
منبع: زوزنامهٔ تایمز
۲۹ مارچ ۲۰۲۶ مطابق ۹ حمل ۱۴۰۵
—————————-
در جریان یکماه گذشته جنگ، جنرالها، روسای استخبارات و وزیران ایران توسط حملات ایالات متحده و اسرائیل کشته شدهاند. نامهایی که زمانی ستون فقرات نظام بودند، یکی پس از دیگری از بین رفتهاند و رهبری به گونهای تغییر یافته است که، همانگونه که رئیسجمهور ترامپ گفت: «کسی نمیداند با کی صحبت کند … ما همه را کشتیم.»
با این حال، رژیم هنوز پابرجاست. رهبران به سرعت جایگزین شدهاند و ساختار آن نسبتا دستنخورده به نظر میرسد. ریچارد نپیو، پژوهشگر ارشد دانشگاه کلمبیا و فرستاده ویژه سابق آمریکا برای ایران، میگوید: «این دقیقا همانگونه طراحی شده است.» زمانی که صدام حسین در ۲۰۰۳ توسط آمریکا سرنگون شد، رژیم او نیز فرو ریخت — بنابراین رهبران ایران اطمینان حاصل کردند که نظامشان چنین سرنوشتی نداشته باشد.
با این حال، آنها تضعیف شدهاند. علی انصاری، استاد تاریخ ایران در دانشگاه سنت اندروز، میگوید: «چون نمیتوانیم به درون سیستم واقعاً نگاه کنیم، تصور میکنیم آنها وضعیت بهتری دارند تا واقعیت … اما آنها ضربهای بسیار شدید خوردهاند.»
-سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و برنامه جایگزین
نیروی اصلی اجرای رژیم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)، پس از حملات آمریکا و اسرائیل در جون گذشته یک برنامه جایگزین اجرا کرد. این نهاد اختیار را به فرماندهان محلی واگذار کرد که هر کدام ذخایر تسلیحاتی خود را دارند و اکنون قادرند به طور مستقل عمل کنند. نپیو میگوید: «آنها درباره این موضوع کاملاً علنی عمل کردند.»
تقریباً هر شاخهای از رژیم اکنون با چهرهای جدید رهبری میشود. مقامات آمریکا و اسرائیل تلاش خواهند کرد تا آنها را بشناسند. تحلیلگران بر این باورند که مردان در رأس جمهوری اسلامی — برخی از طریق وفاداری و برخی صرفاً به دلیل بقا — تندروتر از پیشینیان خود هستند.
-مجتبی خامنهای، رهبر اعلی
خامنهای، ۵۶ ساله، از نظر قانونی قدرتمندترین فرد ایران است. او توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام به عنوان جانشین پدرش انتخاب شد و قدرتهای گسترده قانون اساسی و اقتدار نمادین بالاترین مقام جمهوری اسلامی را به ارث برده است. اما بیش از سه هفته پس از انتصاب، او تنها دو بیانیه مکتوب صادر کرده و هیچ حضور عمومی یا ویدیویی نداشته است.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بحران بینالمللی، میگوید: «هیچ نشانهای از زندگی وجود ندارد … صدایش را نشنیدهایم، ویدیویی ندیدهایم. او تصمیمگیرنده نیست؛ این سپاه پاسداران است که جنگ را اجرا میکند.»
شایعات گستردهای وجود دارد که او در حملاتی که پدر، همسر، مادر و دیگر اعضای خانوادهاش را کشت، احتمالاً به شدت زخمی شده است.
-احمد وحیدی، فرمانده سپاه
وحیدی، که بعنوان فرمانده سپاه منصوب شد، سومین فرد در این جایگاه پس از آغاز جنگ است — دو پیشین او کشته شدهاند. او از زمان تأسیس سپاه در بدنه آن حضور داشته و از طریق نقشهای اطلاعاتی و نظامی به فرماندهی نیروی قدس رسیده، شاخهای که شدیدترین مواضع را دارد، و سپس وزیر دفاع شد.
واعظ میگوید انتصاب وحیدی نشان میدهد که جنگ «مرکز سیاست را نه تنها به جناح راست افراطی، بلکه به تندروترین افراد سپاه انقلاب منتقل کرده است». این مردان دارای «تجربه گسترده در سرکوب داخلی» بوده و در «کشتارها و سرکوبهای وحشیانه علیه مردم ایران» دست داشتهاند.
انصاری وحیدی، ۶۷ ساله، را کسی میداند که «عمدتاً پشت بمبگذاری بوئنوس آیرس» بوده است، حمله ۱۹۹۴ به یک مرکز جامعه یهودیان که ۸۵ نفر را کشت، که طولانی توسط دادستانهای آرژانتین مطرح شد و تهران آن را رد کرده است.
-محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس
قالیباف، ۶۴ ساله، دارای تجربه سیاسی و نظامی است، یک ترکیب نادر در رهبری رژیم. او از زمان شروع درگیری، ظاهراً فرماندهی نظامی اضطراری را برعهده گرفته — اقدامی بیسابقه برای یک رئیس مجلس و نشانهای از کاهش جدی ساختار رسمی فرماندهی ایران.
انصاری میگوید قالیباف در دوران تبلیغات ریاست جمهوری «خود را به نوعی تام کروز ایرانی میپنداشت»، با لباس پروازی و نقش مرد قوی.
-عباس عراقچی، وزیر امور خارجه
عراقچی، ۶۳ ساله، چهره عمومی رژیم و مذاکرهکننده هستهای ایران است. نپیو او را «متفکری هوشمند و پیچیده در امور بینالملل» توصیف میکند، اما انصاری هشدار میدهد نباید او را بیش از حد رمانتیک کرد: «او میداند چه میکند و در ساختار ایدئولوژیک نظام جایگاه محکمی دارد.»
-دیگر چهرههای مهم
• محمدباقر ذوالقدر، رئیس امنیت ملی، ۷۲ ساله: نشاندهنده گرایش رژیم به افراد امنیتی و تندرو است.
• محسن رضایی، مشاور نظامی رهبر عالی، ۷۱ ساله: با افشا مواضع رژیم در قبال حملات احتمالی شناخته میشود.
• غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه، ۶۹ ساله: یک روحانی سختگیر با پیشینه طولانی در سرکوب و اعمال قدرت قضایی.
• مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، ۷۱ ساله: مقام انتخابی ارشد، اما نفوذ او در حال حاضر بسیار محدود است و رژیم امنیتی تندروها جای او را گرفتهاند.
