جنگ ایران آسیبهای اقتصادی را فراتر از بازار نفت و گاز گسترش داده است
این درگیری اروپا و آسیا را بیشتر از ایالات متحده متأثر ساخته و باعث افزایش هزینههای حملونقل و قیمت انرژی شده است.
نویسنده: دیوید جی. لینچ
منبع: واشنگتن پست
۸ مارچ ۲۰۲۶ مطابق ۱۷ حوت ۱۴۰۴
ترجمه: سمیر بیات
——————————
حملات موشکی و پهپادی ایران جریان تجارت در یکی از مهمترین گذرگاههای اقتصاد جهانی را مختل کرده است. این حملات بخش بزرگی از رفتوآمد دریایی و هوایی را که کالاها را میان آسیا و اروپا انتقال میدهد فلج کرده و همزمان سرمایهگذاران در بازارهای مالی دوردست را نیز متضرر ساخته است.
تنها یک هفته پس از آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، پیامدهای اقتصادی جنگ بسیار فراتر از انتقال نفت و گاز طبیعی از تنگهٔ هرمز گسترش یافته است. بسته شدن چندین میدان هوایی بینالمللی در منطقهٔ جنگ، از جمله میدان هوایی دبی که از مصروفترین میدانهای هوایی جهان به شمار میرود، نزدیک به یکپنجم ظرفیت حمل بار هوایی جهان را متوقف کرده است. در نتیجه انتقال کالاهایی مانند وسایل الکترونیکی مصرفی، داروها و فلزات گرانبها مختل شده است.
با این حال، پیامدهای جنگ برای همه کشورها یکسان نیست. رایان پیترسن، رئیس اجرایی شرکت حملونقل و لوژستیک «فلکسپورت» در سانفرانسیسکو، گفته است که هزینه انتقال کالا از طریق هوا از آسیا به اروپا از زمان آغاز جنگ ۴۵ درصد افزایش یافته است؛ رقمی که بیش از دو برابر افزایش هزینه انتقال کالا از آسیا به ایالات متحده است.
این وضعیت نشاندهنده یک واقعیت اقتصادی گستردهتر است: جنگ ایران اقتصادهای اروپا و آسیا را سریعتر و شدیدتر از اقتصاد آمریکا متأثر ساخته است.
موریس اوبستفلد، اقتصاددان پیشین صندوق بینالمللی پول، گفته است:
«اروپا و آسیا به شدت به واردات انرژی وابستهاند، بنابراین بیشتر در معرض پیامدهای منفی اقتصادی ناشی از جنگ ایران قرار دارند. همچنین نزدیکی جغرافیایی این مناطق به میدان جنگ، آنها را در برابر شوکهای اقتصادی ناشی از این درگیری آسیبپذیرتر میسازد.»
این به آن معنا نیست که آمریکاییها بدون آسیب خواهند ماند. طبق گزارش انجمن موتررانی آمریکا، قیمت متوسط بنزین اکنون به ۳.۴۱ دالر در هر گالن رسیده است، در حالی که یک هفته پیش ۲.۹۸ دالر بود. همچنین کشاورزان آمریکایی با افزایش هزینههای مواد ضروری برای محصولات زراعتی روبهرو شدهاند و اگر جنگ طولانی شود، مشکلات بیشتری در زنجیرههای تأمین ایجاد خواهد شد.
اما در حال حاضر کشورهایی مانند ایتالیا، بلجیم، چین، هند و کوریای جنوبی که بیشترین وابستگی را به انتقال نفت و گاز از طریق تنگهٔ هرمز دارند، بیشترین فشار اقتصادی را احساس میکنند. در ماه فبروری، نرخ تورم در منطقه یورو بیشتر از پیشبینیها افزایش یافت و هزینههای انرژی ناشی از جنگ احتمالاً این وضعیت را بدتر خواهد کرد.
پس از حملات ایران که تولید گاز طبیعی مایع شرکت قطر انرژی را متوقف کرد، مشتریان اروپایی و آسیایی ممکن است برای دستیابی به گاز موجود وارد نوعی «رقابت قیمتی» شوند. این موضوع را شرکت تحلیلی «تیاس لومبارد» در لندن اعلام کرده است.
در حالیکه بازار والاستریت هفته گذشته کاهش حدود دو درصدی شاخص اساندپی ۵۰۰ را تجربه کرد، خسارت بازارهای دیگر بسیار شدیدتر بود. بازار سهام کوریای جنوبی تا ۲۰ درصد سقوط کرد و سپس اندکی بهبود یافت. ارزش پول هند، روپیه، نیز در برابر دالر به پایینترین سطح در بیش از پنجاه سال گذشته رسید.
هند که سالانه بیش از ۳۲ میلیارد دالر برای پایین نگه داشتن قیمت انرژی مصرفی مردم هزینه میکند، از جمله کشورهایی است که در صورت طولانی شدن جنگ با فشار شدید بر بودجه دولتی روبرو خواهند شد.
اریک رابرتسن، رئیس بخش تحقیقات جهانی بانک «استاندرد چارترد» در دبی، گفته است:
«نباید تأثیر اقتصادی جنگ بر آسیا را نادیده گرفت. اگر این درگیری طولانی شود، آسیا ضربهٔ بسیار سنگینی را تجربه خواهد کرد.»
براساس اطلاعات شرکت رهگیری دریایی «مارین ترافیک»، رفتوآمد نفتکشها از تنگهٔ هرمز نسبت به قبل از جنگ حدود ۹۰ درصد کاهش یافته است. روز پنجشنبه نیز کاپیتان یک نفتکش که در نزدیکی کویت لنگر انداخته بود، از مشاهدهٔ «یک انفجار بزرگ» در کنار کشتی خبر داد که باعث نشت مقدار اندکی نفت در شمال خلیج فارس شد.
در همین حال، بر اساس گزارش شرکت فلکسپورت، ۵۷ کشتی کانتینربر که کالاهای مربوط به بازارهای خاورمیانه یا بازارهای جهانی را حمل میکردند، در داخل تنگه گیر ماندهاند. تأثیر فوری این ازدحام نسبتاً محدود است، زیرا هزاران کانتینری که این کشتیها حمل میکنند کمتر از یک درصد ظرفیت جهانی را تشکیل میدهد.
با این حال دهها کشتی دیگر نیز در شمال خلیج فارس متوقف شده یا مسیر خود را تغییر دادهاند و این ازدحام دریایی در حال ایجاد اختلال در زنجیرههای تأمین جهانی است. شرکت بزرگ حملونقل دریایی «مرسک» اعلام کرده که رزروهای جدید برای بیشتر محمولهها به مقصد یا مبدأ امارات متحده عربی، عمان، عراق، کویت، قطر، بحرین و عربستان سعودی را به طور موقت متوقف کرده است.
رایان پیترسن گفته است:
«در نتیجه این کانتینرها در بنادر مبدأ در سراسر جهان باقی میمانند و بارگیری نمیشوند.»
در همین حال، گزارشهایی از حمله پهپادی ایران به بندر صلاله در عمان و همچنین یک میدان هوایی غیرنظامی در آذربایجان منتشر شده که میتواند اختلالات بیشتری ایجاد کند.
شرکت بزرگ حملونقل «اماسسی» نیز اعلام کرده که کانتینرهای در حال حرکت به سوی خلیج فارس به «نزدیکترین بندر امن» منتقل خواهند شد. این تصمیم ممکن است باعث شود کالاهای شرکتها ناگهان در بندرهایی دور از مقصد اصلی تخلیه شوند و هزینههای اضافی ذخیرهسازی برای آنها ایجاد گردد.
برخی کالاها معمولاً از طریق هوا انتقال داده میشوند، زیرا این روش سریعتر از سفرهای طولانی دریایی است. چیپهای کامپیوتری، قطعات هوافضا، لباسهای مد سریع، گلها و تجهیزات طبی معمولاً در هواپیماهای مسافربری یا باربری منتقل میشوند.
حملونقل هوایی تا کنون بیش از حملونقل دریایی از جنگ آسیب دیده است. در نتیجه حملات شدید موشکی و پهپادی، کشورهایی مانند امارات متحده عربی، قطر، بحرین، کویت، عراق و ایران حریم هوایی خود را بستهاند. هرچند برخی پروازها دوباره آغاز شدهاند، اما ظرفیت انتقال بار به شدت کاهش یافته است.
اسکار دِ بوک، رئیس اجرایی شرکت «دیاچال گلوبال فورواردینگ» که سالانه بیش از دو میلیون تُن بار هوایی جابجا میکند، گفته است که برای هر هفته توقف پروازهای باری، حداقل یکونیم هفته زمان لازم است تا سیستم دوباره به حالت عادی بازگردد.
او گفت:
«همه چیز به میزان ثبات و تعداد پهپادهایی که وارد منطقه میشوند بستگی دارد. وضعیت دائماً تغییر میکند و ما مجبور هستیم برنامههای خود را پیوسته بازتنظیم کنیم.»
کمبود ظرفیت حملونقل هوایی در برابر تقاضا باعث ایجاد ازدحام کالاها در جنوب شرق آسیا و چین شده است. استفان پاول، رئیس اجرایی شرکت لوژستیکی سوئیسی «کوئنه و ناگل»، گفته است که وضعیت در حال شکلگیری «شباهت زیادی به دوران همهگیری کرونا» پیدا کرده است.
پروازها میان آسیا و اروپا همچنان ادامه دارند، اما طیاره هایی که معمولاً در دبی یا قطر توقف میکردند اکنون مجبورند مسیرهای طولانیتری را طی کنند که به سوخت بیشتر نیاز دارد و ظرفیت حمل بار را کاهش میدهد.
طیاره هاییکه از چین و دیگر مناطق شمال آسیا حرکت میکنند باید مسیر دقیقی را از بالای کشورهایی مانند ترکمنستان طی کنند؛ مسیری باریک میان میدان جنگ ایران در جنوب و حریم هوایی بسته روسیه در شمال.
برایان بورک، مسئول تجاری شرکت لوژستیکی «سیکو» در شیکاگو، گفته است:
«طیاره ها نه میتوانند خیلی به شمال بروند و نه خیلی به جنوب.»
کاهش شدید انتقال نفت از خلیج فارس باعث افزایش شدید قیمت سوخت طیاره شده است. یکی از شاخصهای اروپایی قیمت سوخت طیاره از زمان آغاز جنگ ۷۲ درصد افزایش یافته و به سطحی نزدیک به اوج قیمتها در سال ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین رسیده است.
افزایش هزینه حمل بار هوایی میان آسیا و اروپا مانند «افزایش ناگهانی قیمتها در خدمات اوبر» عمل میکند و باعث میشود طیاره ها از مسیرهای دیگر مانند مسیر آسیا به آمریکا به این مسیر منتقل شوند، که در نتیجه قیمتها در آن مسیرها نیز افزایش مییابد.
مدیران زنجیرههای تأمین در سالهای اخیر به بحرانهای پیدرپی مانند همهگیری کرونا و جنگ اوکراین عادت کردهاند و به تغییر سریع روشهای کاری خود خو گرفتهاند. با این حال شرکتهای هوانوردی در هنگام جابجایی عملیات باری با محدودیت ظرفیت باندهای میدان هوایی و انبارها روبهرو هستند.
کریس راجرز، رئیس تحقیقات زنجیرهٔ تأمین در شرکت «اساندپی گلوبال»، گفته است:
«خبر خوب این است که طیاره ها میتوانند به میدانهای هوایی دیگر بروند، اما این میدانها ظرفیت نامحدود برای پذیرش بار اضافی ندارند.»
تحولات بازار حملونقل ممکن است با تغییرات تعرفههای تجاری آمریکا نیز پیچیدهتر شود. پس از آنکه دیوان عالی آمریکا تعرفههای اضطراری دولت ترامپ را لغو کرد، تعرفهها به طور موقت کاهش یافتهاند. برای نمونه، کالاهای هندی اکنون با تعرفه ۱۰ درصدی وارد آمریکا میشوند، در حالی که پیش از آن تا ۵۰ درصد تعرفه داشتند.
مقامهای دولت آمریکا گفتهاند قصد دارند پیش از پایان ماه جولای دوباره ساختار قبلی تعرفهها را برقرار کنند. در این فاصله، واردکنندگان آمریکایی انگیزه دارند کالاهایی مانند تجهیزات مخابراتی و ادویه جنریک را سریعتر از هند وارد کنند. افزایش تقاضا برای حملونقل هوایی از دهلی ممکن است با محدودیت ظرفیت طیاره ها روبرو شود و هزینهها را بیشتر افزایش دهد.
در همین حال، احتمال دارد کشاورزان آمریکایی از نخستین گروههایی باشند که از نظر مالی از جنگ آسیب میبینند. سه مورد از ده تولیدکنندهٔ بزرگ کود شیمیایی اوره و آمونیاک بیآب در جهان — عربستان سعودی، قطر و ایران — در منطقهٔ درگیری قرار دارند.
قیمت اوره هفته گذشته حدود ۲۵ درصد افزایش یافت و در صورت ادامه بسته بودن تنگه هرمز احتمال دارد باز هم افزایش یابد. این موضوع در زمانی رخ میدهد که کشاورزان در حال آماده شدن برای بزرگترین خرید سالانهٔ کود شیمیایی خود هستند.
از سوی دیگر، چین که یکی دیگر از تولیدکنندگان بزرگ این مواد است، صادرات خود را دستکم تا ماه آگست محدود کرده است. در صورت طولانی شدن جنگ، کشاورزان ممکن است با مشکلات جدی روبرو شوند.
جاش لینویل، معاون شرکت خدمات مالی «استوناکس»، گفته است:
«حتی نمیدانم چگونه میتوان ارقام دقیقی برای این وضعیت تعیین کرد. این رویدادی است که قبلاً هرگز با آن روبرو نشدهایم.»
